Znani ekonomiści – wszystko, co trzeba wiedzieć

Ekonomia dotyka każdego aspektu naszego życia – od cen w sklepach po globalne kryzysy finansowe. Za wielkimi przemianami gospodarczymi stali często wybitni myśliciele, których idee ukształtowały współczesny świat. To właśnie oni wyjaśniali, dlaczego rosną ceny, jak działają rynki oraz co robić, by zapobiegać kryzysom. Najsłynniejsi ekonomiści – od ojców ekonomii klasycznej, przez twórców teorii makroekonomicznych, po współczesnych noblistów – zmieniali sposób, w jaki myślimy o gospodarce.

W ciągu ostatnich dwóch stuleci wykształciło się wiele nurtów i szkół ekonomicznych – od liberalizmu i ekonomii klasycznej, przez idee marksistowskie, po współczesne nurty behawioralne i instytucjonalne. Nazwiska ekonomistów takich jak Smith, Marx, Keynes czy Friedman stały się symbolem określonych podejść do gospodarki. Ich teoria wpływa na to, jak rządy prowadzą politykę fiskalną i monetarną, jak działają banki centralne, a nawet na codzienne decyzje przedsiębiorców i konsumentów. Poznajmy zatem sylwetki najsłynniejszych ekonomistów i dowiedzmy się, czego nas nauczyli o świecie gospodarczym.

Poniżej przedstawiamy przegląd najbardziej znanych ekonomistów w historii oraz ich najważniejszych dokonań:

• Adam Smith i początki ekonomii klasycznej – idee wolnego rynku, „niewidzialna ręka” rynku i podział pracy,
• John Maynard Keynes i rewolucja makroekonomii – aktywna rola państwa w gospodarce i polityce antykryzysowej,
• Milton Friedman oraz powrót do wolnego rynku – monetaryzm, walka z inflacją i neoliberalne reformy w XX wieku,
• Paul Krugman, Joseph Stiglitz i inni współcześni laureaci Nobla – nowe spojrzenie na globalną gospodarkę, nierówności i kryzysy,
• Wkład polskich myślicieli, takich jak Mikołaj Kopernik, Michał Kalecki czy Leszek Balcerowicz, w rozwój teorii ekonomii i reformy gospodarcze.

Ekonomia klasyczna i jej twórcy

Ekonomia jako odrębna nauka narodziła się w XVIII wieku. Jeszcze przed Adamem Smithem we Francji działali tzw. fizjokraci (François Quesnay, Anne Turgot), którzy głosili prymat rolnictwa i zasadę laissez-faire (polityka nieinterwencji, wolność gospodarowania) jako drogę do bogactwa. Jednak dopiero wraz z pracami Smitha i jego następców ekonomia zyskała pełny status nauki. Myśliciele tacy jak Adam Smith czy David Ricardo sformułowali podstawowe zasady wolnego rynku, mechanizmu cen oraz przewag handlowych, które stały się fundamentem dalszego rozwoju tej dyscypliny. Ekonomiści klasyczni wierzyli, że wolna konkurencja i niewidzialne mechanizmy rynkowe są zdolne zapewnić wzrost dobrobytu, a rola państwa powinna być ograniczona. Ich pisma wyznaczyły kierunek myśli ekonomicznej na całe dekady.

Adam Smith

Szkocki filozof i ekonomista, uważany za ojca nowożytnej ekonomii. W 1776 roku opublikował dzieło Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów (znane jako Bogactwo narodów), w którym przedstawił wizję gospodarki opartej na wolnym handlu i konkurencji. Smith wprowadził pojęcie „niewidzialnej ręki rynku”, sugerując, że indywidualny egoizm jednostek może prowadzić do ogólnego dobrobytu. Podkreślał znaczenie podziału pracy i specjalizacji (opisał słynny przykład fabryki szpilek, w której rozbicie procesu produkcji na wiele drobnych czynności zwielokrotniło wydajność), krytykując jednocześnie nadmierne ingerencje rządu oraz merkantylizm (politykę gromadzenia kruszcu przez państwa). Idee Smitha zapoczątkowały rozwój ekonomii jako nauki i do dziś stanowią punkt odniesienia w dyskusjach o wolnym rynku.

David Ricardo

Jeden z najważniejszych następców Smitha, brytyjski ekonomista działający na początku XIX wieku. Ricardo zasłynął dzięki sformułowaniu zasady przewagi komparatywnej w handlu międzynarodowym. Według tej teorii każdy kraj powinien specjalizować się w produkcji tych dóbr, które potrafi wytwarzać względnie najtaniej (lub z najmniejszym kosztem alternatywnym), a importować pozostałe – co przynosi korzyści obu stronom wymiany. Ricardo rozwinął także teorię renty gruntowej oraz analizy podziału dochodu między pracę, kapitał i ziemię. Jego prace, zwłaszcza książka Zasady ekonomii politycznej i opodatkowania (1817), ugruntowały wiele pojęć ekonomii klasycznej i wpłynęły na politykę handlową (postulat wolnego handlu).

Thomas Malthus

Angielski duchowny i uczony, który w 1798 roku opublikował Prawo ludności. Malthus zwrócił uwagę na problem zależności między wzrostem liczby ludności a zasobami żywności. Sformułował koncepcję znaną jako pułapka maltuzjańska – populacja rośnie w tempie wykładniczym, podczas gdy środki utrzymania (produkcja żywności) rosną wolniej, co w pewnym momencie prowadzi do niedostatku i zubożenia. Zdaniem Malthusa bez kontroli urodzeń lub klęsk (wojen, głodu, epidemii) ludność będzie zawsze doganiać poziom środków utrzymania, powodując okresowe kryzysy. Choć jego pesymistyczne prognozy nie spełniły się w pełni dzięki postępowi technologicznemu, idea ograniczeń wzrostu pozostawiła trwały ślad w myśli ekonomicznej i debatach o przeludnieniu.

Jean-Baptiste Say

Francuski ekonomista z początku XIX wieku, który rozpropagował i rozwinął doktrynę ekonomii klasycznej we Francji. Najbardziej znany jest z sformułowania prawa Saya, głoszącego, że „podaż stwarza własny popyt”. Według Saya każda produkcja dobra generuje dochód wystarczający do zakupu tego dobra, a ogólny niedostatek popytu jest mało prawdopodobny, jeśli rynki są pozostawione sobie. Prawo Saya stanowiło przez długi czas jedno z uzasadnień poglądu, że gospodarka wolnorynkowa dąży do pełnego wykorzystania zasobów. Say był także propagatorem zasad wolnego handlu i krytykiem interwencjonizmu. Jego prace pomogły spopularyzować myśl Smitha na kontynencie europejskim.

John Stuart Mill

Brytyjski ekonomista i filozof XIX wieku, często uznawany za ostatniego z wielkich myślicieli tradycji klasycznej. Mill był autorem Zasad ekonomii politycznej (1848), w których zebrał i podsumował dorobek swoich poprzedników, dodając własne refleksje na temat produkcji, dystrybucji dochodu czy roli rządu. Opowiadał się za wolnością jednostki i swobodą działalności gospodarczej, ale dostrzegał też potrzebę reform społecznych – popierał edukację, prawa kobiet (jego eseje „O wolności” i „Poddaństwo kobiet” były pionierskimi tekstami w tych dziedzinach) oraz pewne formy redystrybucji dochodu, by łagodzić nierówności. Mill uchodzi zatem za pomost między ortodoksyjną ekonomią klasyczną a późniejszymi nurtami bardziej wrażliwymi społecznie. Jego wszechstronna działalność intelektualna zamyka pewien rozdział historii myśli ekonomicznej, tuż przed nadejściem nowych teorii u progu XX wieku.

Rewolucja marginalistyczna i ekonomia neoklasyczna

Pod koniec XIX wieku w myśli ekonomicznej dokonał się przełom, zwany rewolucją marginalistyczną. Niezależnie od siebie trzej uczeni – William Jevons w Anglii, Carl Menger w Austrii i Léon Walras w Szwajcarii – odkryli zasady wartości krańcowej (marginalnej). Zamiast patrzeć na wartość dobra przez pryzmat łącznych kosztów produkcji (jak klasycy), wykazali, że cena zależy od dodatkowej korzyści, jaką przynosi ostatnia jednostka danego dobra. Ta zmiana perspektywy zapoczątkowała nurt ekonomii neoklasycznej, skupionej na analizie marginalnej, równowadze rynkowej i matematycznym modelowaniu zjawisk gospodarczych.

Carl Menger

Austriacki ekonomista, założyciel tzw. szkoły austriackiej i jeden z głównych twórców teorii użyteczności krańcowej. W dziele Zasady ekonomii (1871) Menger przedstawił koncepcję subiektywnej wartości – dobro ma wartość nie ze względu na obiektywne koszty czy wkład pracy, lecz przez wzgląd na znaczenie, jakie przypisuje mu człowiek zaspokajając swoje potrzeby. Ta idea, choć dzisiaj oczywista, była przełomowa na tle teorii klasycznej. Menger podkreślał również rolę spontanicznego kształtowania się instytucji (np. pieniądza) w gospodarce. Jego prace zapoczątkowały długą tradycję austriackiej myśli ekonomicznej, akcentującej wolny rynek i krytykującej nadmierne modelowanie matematyczne.

Léon Walras

Francusko-szwajcarski ekonomista, pionier matematycznego modelowania gospodarki. Walras zasłynął jako twórca koncepcji równowagi ogólnej – stanu, w którym na wszystkich rynkach jednocześnie popyt zrównuje się z podażą. W swoim modelu pokazał, że gospodarka może osiągać równowagę w sposób systematyczny, niczym za sprawą fikcyjnego „licytatora” ustalającego ceny, choć w rzeczywistości proces dochodzenia do równowagi jest bardziej skomplikowany. Walras opublikował główne idee w pracy Éléments d’économie politique pure (1874–77). Jego prace położyły podwaliny pod późniejsze modele ekonometryczne i analizy rynku kapitałowego.

Alfred Marshall

Brytyjski ekonomista, który zintegrował myśl klasyczną z odkryciami marginalistów i stworzył podstawy współczesnej mikroekonomii. Jego dzieło Zasady ekonomiki (1890) przez wiele dziesięcioleci służyło jako podstawowy podręcznik ekonomii. Marshall wprowadził do żargonu pojęcia takie jak elastyczność cenowa popytu, nadwyżka konsumenta, koszty krańcowe itp. Rozwinął graficzną analizę równowagi rynkowej za pomocą krzywych popytu i podaży przecinających się w punkcie ceny równowagi. Podkreślał, że w krótkim okresie ceną rządzi popyt, a w długim – koszty (podaż), łącząc podejścia swoich poprzedników. Marshall przyczynił się też do popularyzacji nauczania ekonomii jako odrębnej dyscypliny na uniwersytetach, wychowując kolejne pokolenia ekonomistów.

Vilfredo Pareto

Włoski ekonomista i socjolog, następca Walrasa na Uniwersytecie w Lozannie. Pareto wniósł istotny wkład w teorię równowagi oraz analizę rozkładu dochodów. Jest znany z zasady 80/20 (zwanej również zasadą Pareto), według której często 80% skutków wynika z 20% przyczyn – obserwacji, która znalazła zastosowanie nie tylko w ekonomii, ale i w innych naukach. Wprowadził pojęcie optymalności Pareto, opisujące sytuację, w której nie da się poprawić sytuacji jednego podmiotu bez pogorszenia sytuacji innego – jest to dziś podstawowe kryterium oceny efektywności alokacji zasobów. Pareto badał również empirycznie podział dochodów w społeczeństwie, odkrywając, że mają one rozkład potęgowy (tzw. rozkład Pareto). Jego idee wzmocniły przekonanie, że analizy matematyczne i statystyczne mogą owocnie wyjaśniać zjawiska ekonomiczne.

Karl Marx i ekonomia marksistowska

W połowie XIX wieku na znaczeniu zyskał krytyczny wobec kapitalizmu nurt myśli ekonomicznej, którego głównym twórcą był niemiecki filozof i ekonomista Karol Marks (Karl Marx). Marks w monumentalnym dziele Kapitał (tom I ukazał się w 1867 r.) przeanalizował proces produkcji kapitalistycznej, wskazując na istnienie wyzysku pracowników przez kapitalistów. Jego teoria wartości dodatkowej (nazywanej też wartością nadwyżkową) głosiła, że kapitaliści przywłaszczają sobie część wartości wytworzonej przez robotników w postaci zysku, płacąc im tylko ułamek tej wartości w formie płacy. Marks uważał, że prowadzi to do walki klas między burżuazją (posiadaczami kapitału) a proletariatem (klasą pracującą), co jest główną osią napędową zmian społeczno-gospodarczych. Wraz z Fryderykiem Engelsem Marks opublikował także Manifest komunistyczny (1848), wzywając do obalenia ustroju kapitalistycznego przez rewolucyjny proletariat.

Myśl marksistowska legła u podstaw ruchów socjalistycznych i komunistycznych, które wpłynęły na historię wielu krajów w XX wieku. Po Marksie jego idee rozwijali inni teoretycy marksizmu (m.in. Rosa Luksemburg, Rudolf Hilferding), analizując takie zjawiska jak imperializm czy kryzysy akumulacji kapitału. Choć współcześnie czysta teoria Marksa rzadko jest stosowana w polityce gospodarczej, jego analiza ujawniła wady „dzikiego” kapitalizmu epoki przemysłowej i zainspirowała rozwój takich dziedzin jak ekonomia polityczna, socjologia pracy czy współczesne teorie nierówności. Marks pozostał jedną z najbardziej znanych postaci w dziejach ekonomii – jego idee wykraczały daleko poza samą ekonomię, kształtując myśl polityczną i ruchy społeczne na całym świecie.

John Maynard Keynes i rewolucja makroekonomii

Na przełomie lat 20. i 30. XX wieku świat doświadczył Wielkiego Kryzysu gospodarczego. Załamanie produkcji i masowe bezrobocie podważyły wiarę, że wolny rynek samoczynnie powróci do równowagi. W tej sytuacji brytyjski ekonomista John Maynard Keynes zaproponował nowy paradygmat myślenia o gospodarce. W swojej głównej pracy Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza (1936) wykazał, że przyczyną kryzysów może być niedostateczny popyt globalny. Keynes twierdził, że państwo powinno aktywnie przeciwdziałać recesjom poprzez politykę fiskalną (np. zwiększając wydatki publiczne, gdy sektor prywatny ogranicza inwestycje) oraz politykę pieniężną. Keynes argumentował, że ekonomii nie można traktować w stylu „na dłuższą metę gospodarka sama się naprawi”, bo jak sam trafnie zauważył: „w długim okresie wszyscy jesteśmy martwi”. Innymi słowy, należy przeciwdziałać kryzysom tu i teraz, nie czekając aż się rozwiążą samoczynnie. Podważył tym samym dawną wiarę w prawo Saya o automatycznym dopasowaniu się popytu do podaży. Jego idee, nazwane keynesizmem, zrewolucjonizowały makroekonomię i wpłynęły na politykę gospodarczą wielu krajów po II wojnie światowej (tzw. model państwa dobrobytu). Formalne ujęcie teorii Keynesa zaproponował m.in. John Hicks w postaci modelu IS-LM, co utorowało drogę do połączenia myśli Keynesa z dotychczasową mikroekonomią neoklasyczną.

Paul Samuelson

Amerykański ekonomista, który odegrał ogromną rolę w rozwoju i popularyzacji ekonomii w XX wieku (choćby poprzez swój słynny podręcznik Economics z 1948 r.). Samuelson był głównym przedstawicielem tzw. neoklasycznej syntezy – próby połączenia teorii Keynesa (dotyczącej popytu i polityki państwa) z tradycyjną analizą rynkową. Nadał ekonomii nowoczesną, bardziej matematyczną formę i przyczynił się do ujednolicenia terminologii oraz metod badawczych. W 1970 roku Samuelson otrzymał jako pierwszy Amerykanin Nagrodę Nobla z ekonomii za pionierski wkład w teorię równowagi i analizę ekonomiczną. Jego prace dotyczyły wielu dziedzin – od teorii konsumpcji i wyboru intertemporalnego, przez problem dobra publicznego, po analizę handlu międzynarodowego – zawsze łączyły rzetelną teorię z praktycznymi zastosowaniami. Jako wykładowca MIT Samuelson wychował całe pokolenia ekonomistów i przyczynił się do uznania ekonomii za jedną z najważniejszych nauk społecznych współczesności.

Szkoła austriacka i obrońcy wolnego rynku

Równolegle do dominacji nurtu keynesowskiego w połowie XX wieku istniał silny głos sprzeciwu wobec rosnącej roli państwa w gospodarce. Byli nim ekonomiści należący do tzw. szkoły austriackiej, kontynuujący tradycje zapoczątkowane przez Mengera. Podkreślali oni wagę indywidualnej wolności ekonomicznej, krytykowali interwencjonizm i centralne planowanie, akcentując wyższość mechanizmów rynkowych w koordynacji działań społecznych.

Ludwig von Mises

Wiedeński ekonomista (działający później także w Genewie i USA), jeden z głównych ideologów liberalizmu gospodarczego XX wieku. Mises zasłynął jako autor argumentu o niemożliwości efektywnej kalkulacji ekonomicznej w socjalizmie. W swoim dziele Socialism (1922) wykazał, że bez prywatnej własności i rynkowych cen (tworzonych przez podaż i popyt) planistom brakuje informacji potrzebnych do optymalnego alokowania zasobów. Był też autorem fundamentalnej pracy Human Action (1949), w której rozwinął całościową teorię ludzkiego działania w gospodarce (nazwaną prakseologią). Mises przez całe życie pozostał orędownikiem laissez-faire, wierząc, że jak najdalej posunięta swoboda działalności gospodarczej jest warunkiem rozwoju i dobrobytu. Jego idee, choć w okresie powojennym mniej popularne, położyły fundament pod późniejszy zwrot ku wolnemu rynkowi w końcu XX wieku.

Friedrich August von Hayek

Uczeń i współpracownik Misesa, austriacki ekonomista i filozof polityczny, który zdobył światowy rozgłos. Hayek w serii prac (m.in. Droga do zniewolenia, 1944) przestrzegał przed zagrożeniami płynącymi z kolektywizmu i państwowej kontroli gospodarki. Podkreślał, że żaden centralny planista nie jest w stanie zastąpić spontanicznego porządku tworzącego się poprzez system cen na wolnym rynku. Ceny według Hayeka przekazują rozproszone w społeczeństwie informacje o niedoborach i preferencjach, dlatego ingerencja rządu zniekształca te sygnały i prowadzi do marnotrawstwa. W 1974 roku Hayek został uhonorowany Nagrodą Nobla z ekonomii za badania nad teorią pieniądza i wahania koniunkturalne, choć szerzej znany jest jako filozof wolnego rynku. Jego idee wywarły duży wpływ na ruchy polityczne dążące do deregulacji i ograniczenia roli państwa (jak nurt neoliberalny lat 80. za rządów Margaret Thatcher i Ronalda Reagana). Hayek do dziś uchodzi za jednego z najważniejszych obrońców wolnej gospodarki i krytyków socjalizmu w historii myśli ekonomicznej. W 1947 r. Hayek wraz z Misesem i innymi założył międzynarodowe stowarzyszenie Mont Pelerin Society, które zrzeszyło zwolenników wolnorynkowego liberalizmu i odegrało istotną rolę w odrodzeniu tych idei po II wojnie światowej.

Monetaryzm i neoliberalizm w drugiej połowie XX wieku

Po okresie dominacji podejścia keynesowskiego w latach 50. i 60. świat zachodni doświadczył w latach 70. stagflacji (połączenia inflacji z recesją), która podważyła skuteczność klasycznej polityki popytowej. Na pierwszy plan wysunęli się wówczas ekonomiści promujący powrót do surowej dyscypliny monetarnej i wolnorynkowych reform – określani często jako monetaryści i neoliberałowie.

Milton Friedman

Najbardziej znany z nich był amerykański ekonomista Milton Friedman, lider tzw. szkoły chicagowskiej. Friedman odświeżył teorię ilościową pieniądza, głosząc, że inflacja jest zawsze i wszędzie zjawiskiem monetarnym (wynikiem nadmiernego wzrostu podaży pieniądza). Krytykował ekspansywną politykę pieniężną banków centralnych i opowiadał się za utrzymywaniem stałego, umiarkowanego tempa wzrostu podaży pieniądza. Wskazywał też na znaczenie oczekiwań podmiotów – według Friedmana próba obniżania bezrobocia poniżej tzw. naturalnej stopy bezrobocia prowadzi jedynie do przyspieszenia inflacji (rozwinął tu pomysł tzw. krzywej Phillipsa). W 1976 roku otrzymał Nagrodę Nobla z ekonomii za wkład w analizę konsumpcji, historii i teorii pieniądza oraz za pokazanie złożoności polityki stabilizacyjnej.

Friedman był również głośnym orędownikiem wolnego rynku w szerokim sensie – sprzeciwiał się nadmiernej regulacji, postulował ograniczenie roli rządu (np. w edukacji proponował system bonów i konkurencję szkół), popierał liberalizację handlu i deregulację wielu sektorów. Jego idee wywarły ogromny wpływ na politykę gospodarczą lat 80. XX w. – stanowiły intelektualną podstawę reform prowadzonych przez rządy Margaret Thatcher w Wielkiej Brytanii czy Ronalda Reagana w USA (tzw. „Reaganomika”). Podobne liberalne reformy, inspirowane przez uczniów Friedmana nazywanych „Chicago Boys”, przeprowadzono m.in. w Chile w latach 70. XX w. za rządów Augusto Pinocheta. Monetaryzm (doktryna kładąca nacisk na kontrolę podaży pieniędzy) i szerzej pojęty neoliberalizm stały się wówczas dominującym paradygmatem, redefiniując politykę gospodarczą wielu państw na kolejne dziesięciolecia. Nowe nurty makroekonomii, takie jak nowa ekonomia klasyczna (Robert Lucas i inni) z koncepcją racjonalnych oczekiwań, posunęły jeszcze dalej apologię wolnego rynku, twierdząc, że nawet aktywna polityka pieniężna jest bezsilna, jeśli ludzie poprawnie przewidują działania rządu. Z kolei nowi keynesiści (Gregory Mankiw, Joseph Stiglitz i inni) starali się udowodnić, że różne niedoskonałości rynku (np. sztywności cen) nadal uzasadniają interwencje państwa. Spory te teoretyczne kształtowały pejzaż ekonomii akademickiej u schyłku XX wieku i trwają do dziś.

Inni wybitni ekonomiści XX wieku

Poza głównymi nurtami makroekonomii i sporu wolny rynek vs interwencjonizm, wiek XX obfitował w różne inne idee ekonomiczne i wybitne postacie, które trudno jednoznacznie przypisać do jednego obozu. Wnieśli oni jednak istotny wkład w nauki ekonomiczne, rozbudowując je o nowe perspektywy.

Joseph Schumpeter

Austriacko-amerykański ekonomista, który zasłynął analizą roli innowacji i przedsiębiorczości w rozwoju gospodarczym. Schumpeter wprowadził do ekonomii pojęcie „twórczej destrukcji” – procesu, w którym przełomowe innowacje technologiczne powodują zarówno wzrost gospodarczy, jak i likwidację przestarzałych sektorów. Jego zdaniem dynamiczny kapitalizm nieustannie się „sam niszczy i odradza” w nowej formie, dzięki czemu następuje postęp. Schumpeter podkreślał centralną rolę przedsiębiorcy jako kreatora innowacji, który potrafi wykorzystać nowe kombinacje czynników produkcji. Pełnił również funkcję ministra finansów Austrii (na krótko po I wojnie światowej) oraz profesora uniwersytetów w Europie i USA. Jego dzieła, w tym Kapitalizm, socjalizm, demokracja (1942), do dziś inspirują badaczy innowacyjności i cykli koniunkturalnych.

Thorstein Veblen

Amerykański ekonomista i socjolog norweskiego pochodzenia, pionier ekonomii instytucjonalnej. Veblen zasłynął z pracy Teoria klasy próżniaczej (1899), w której skrytykował obyczaje bogacącej się elity przemysłowej końca XIX wieku. Wprowadził pojęcie „konsumpcji na pokaz” (ang. conspicuous consumption) – wydatków na dobra luksusowe dokonywanych nie tyle dla użyteczności, ile dla ostentacyjnego zademonstrowania swojego statusu społecznego. W szerszym ujęciu Veblen zwracał uwagę, że zjawiska ekonomiczne są silnie uwikłane w czynniki społeczne i kulturowe, a człowiek nie zawsze kieruje się w pełni racjonalną maksymalizacją użyteczności (jak zakładała ekonomia klasyczna). Jego prace dały początek nurtowi badań nad instytucjami, zwyczajami i ewolucyjnym rozwojem gospodarki, kontynuowanemu później m.in. przez Johna R. Commonsa czy Douglassa Northa.

John Nash

Amerykański matematyk, który wniósł przełomowy wkład w rozwój teorii gier, mającej szerokie zastosowanie w ekonomii. Nash sformułował koncepcję znaną dziś jako równowaga Nasha – stan, w którym żaden z uczestników gry (np. rynku) nie może poprawić swojej sytuacji jednostronnie zmieniając decyzję, o ile pozostali trwają przy swoich decyzjach. Ta idea stała się fundamentem nowoczesnej analizy zachowań strategicznych w ekonomii (np. konkurencji oligopolistycznej, negocjacji czy teorii aukcji). Choć Nash prowadził badania głównie jako matematyk, to w 1994 r. otrzymał Nagrodę Nobla z ekonomii właśnie za pionierskie prace z teorii gier i jej zastosowań. Jego życie prywatne, naznaczone walką z chorobą psychiczną, zostało spopularyzowane w filmie Piękny umysł (2001), co uczyniło z niego jednego z nielicznych ekonomistów rozpoznawalnych również w popkulturze.

Gary Becker

Amerykański ekonomista (Nobel 1992), który rozszerzył zastosowanie narzędzi ekonomicznych na obszary dotąd zarezerwowane dla innych nauk społecznych. Becker argumentował, że ludzie w różnych dziedzinach życia (takich jak edukacja, zdrowie, przestępczość, życie rodzinne) dokonują wyborów porównując koszty i korzyści, choć nie zawsze świadomie. Wprowadził do ekonomii pojęcie kapitału ludzkiego (inwestycji w umiejętności, wiedzę i zdrowie, które podnoszą wydajność pracy) oraz badał ekonomiczne aspekty dyskryminacji na rynku pracy, decyzji o posiadaniu dzieci czy mechanizmy działania rynków nielegalnych (np. narkotyków). Podejście Beckera było czasem krytykowane za zbytni „ekonomiczny imperializm”, ale odegrało wielką rolę w integracji socjologii i kryminologii z ekonomicznym sposobem myślenia. Jego prace przyczyniły się do lepszego rozumienia, jak bodźce ekonomiczne wpływają na codzienne decyzje ludzi.

James Tobin

Amerykański ekonomista (Nobel 1981), znany z prac nad rynkami finansowymi i teorią portfolio. Tobin badał, jak inwestorzy podejmują decyzje dotyczące podziału swoich aktywów między gotówkę a bardziej ryzykowne instrumenty (akcje, obligacje). Zaproponował miarę znaną jako q Tobina, relację wartości rynkowej firmy do odtworzeniowego kosztu jej aktywów, co stanowi wskaźnik opłacalności inwestycji. Szerszej publiczności nazwisko Tobina stało się znane dzięki postulowanemu przez niego podatkowi od transakcji walutowych (tzw. podatek Tobina). Miałby on ograniczyć nadmierne spekulacje na rynkach dewizowych poprzez nałożenie niskiej opłaty od każdego zakupu i sprzedaży waluty. Choć podatek Tobina nigdy nie został powszechnie wdrożony, idea ta powraca w debatach jako sposób okiełznania niestabilności finansowej. James Tobin był także doradcą prezydenta USA Johna F. Kennedy’ego i jednym z czołowych keynesistów swojej epoki, stawiającym nacisk na praktyczne zastosowania teorii makroekonomii.

Elinor Ostrom

Amerykańska badaczka (politolog z wykształcenia), pierwsza kobieta uhonorowana Nagrodą Nobla z ekonomii (2009, wspólnie z Oliverem Williamsonem). Ostrom zasłynęła z badań nad zarządzaniem wspólnymi zasobami (jak pastwiska, lasy, łowiska). Wbrew pesymistycznym teoriom głoszącym, że wspólne zasoby są skazane na przeżarcie (tzw. „tragedia wspólnego pastwiska”), Ostrom wykazała, że lokalne społeczności często potrafią samodzielnie wypracować skuteczne reguły ich zarządzania. Badała rzeczywiste przykłady dzielenia się wodą irygacyjną czy korzystania z pastwisk i pokazała, że współpraca i oddolne instytucje mogą zapobiegać nadmiernej eksploatacji. Jej prace rozwinęły dziedzinę analizy instytucjonalnej i zainspirowały politykę zrównoważonego rozwoju, dowodząc, że ani rynek, ani państwo nie mają monopolu na efektywne gospodarowanie zasobami – równie ważne mogą być oddolne wspólnoty i ustalone przez nie normy.

Współcześni słynni ekonomiści

Od 1969 roku wybitni teoretycy gospodarowania są honorowani Nagrodą Banku Szwecji im. Alfreda Nobla (tzw. ekonomicznym Noblem), co podkreśla naukowy prestiż dziedziny. W XXI wiek nauki ekonomiczne wkroczyły z bogatym dziedzictwem, a jednocześnie pojawiły się nowe wyzwania – globalizacja, nierówności społeczne, kryzysy finansowe, zmiany technologiczne. Współcześni ekonomiści, często laureaci Nagrody Nobla, nie tylko rozwijają teorie swoich poprzedników, ale także badają te nowe zjawiska i proponują recepty na aktualne problemy światowej gospodarki. Poniżej kilka postaci, które cieszą się dużą renomą zarówno w świecie akademickim, jak i w debacie publicznej:

Paul Krugman

Amerykański ekonomista, laureat Nagrody Nobla w 2008 roku za nową teorię handlu i nową geografię ekonomiczną. Krugman zajmował się modelowaniem handlu międzynarodowego z uwzględnieniem korzyści skali (tłumaczył, dlaczego duże kraje handlują także zbliżonymi produktami) oraz lokalizacją działalności gospodarczej. Szerokiej publiczności znany jest jednak głównie jako komentator ekonomiczny i felietonista „New York Timesa”, który w przystępny sposób objaśnia zawiłości polityki gospodarczej. Krugman jest orędownikiem aktywnej roli państwa w łagodzeniu kryzysów i krytykiem nadmiernej oszczędności budżetowej (tzw. polityki zaciskania pasa). Jego klarowny język i gotowość do brania udziału w bieżącej debacie sprawiły, że stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych współczesnych ekonomistów.

Joseph Stiglitz

Amerykański ekonomista, Nagroda Nobla w 2001 roku za badania nad asymetrią informacji. Stiglitz wykazał, że w praktyce wiele rynków cechuje nierówna informacja pomiędzy stronami transakcji (np. ubezpieczyciel i ubezpieczony, kredytodawca i kredytobiorca), co prowadzi do zawodności rynku i wymaga korekty (poprzez odpowiednie kontrakty lub regulacje). W swoich późniejszych pracach Stiglitz stał się też głośnym krytykiem niekontrolowanej globalizacji i polityki instytucji międzynarodowych, takich jak MFW – postulował, by więcej uwagi poświęcać równomiernemu podziałowi korzyści wzrostu gospodarczego. Opowiada się za silniejszą ochroną słabszych uczestników rynku i za tym, by walka z nierównościami była jednym z głównych celów polityki ekonomicznej.

Thomas Piketty

Francuski ekonomista, którego nazwisko stało się głośne za sprawą bestsellerowej pracy Kapitał w XXI wieku (2013). Piketty dokonał historycznej analizy dochodów i majątków w kilkudziesięciu krajach, wykazując, że w ostatnich dekadach następuje powrót do wysokich nierówności ekonomicznych. Szczególnie znana jest jego formuła r > g (stopa zwrotu z kapitału większa niż stopa wzrostu gospodarczego), która ma prowadzić do koncentracji bogactwa w rękach wąskiej elity. Piketty postulował wprowadzenie globalnego podatku majątkowego, by zahamować narastające nierówności dochodowe i majątkowe. Choć jego propozycje wzbudziły kontrowersje, to sam fakt skierowania światowej uwagi na problem nierówności jest uznawany za ogromną zasługę Piketty’ego. Dziś należy on do najbardziej wpływowych ekonomistów zajmujących się analizą dystrybucji dochodu.

Amartya Sen

Ekonomista pochodzący z Indii, laureat Nagrody Nobla w 1998 roku za badania z zakresu ekonomii dobrobytu i teorii rozwoju społecznego. Sen zwrócił uwagę, że tradycyjne miary gospodarcze (jak PKB) nie oddają w pełni poziomu rozwoju społeczeństw. Rozwinął podejście zdolności (capability approach), według którego należy oceniać dobrobyt po tym, jakie realne możliwości działania mają ludzie (np. dostęp do edukacji, opieki zdrowotnej, możliwość udziału w życiu społecznym), a nie tylko po tym, ile dóbr materialnych produkują i konsumują. Jego prace przyczyniły się do stworzenia wskaźników takich jak Indeks Rozwoju Społecznego (HDI) i zainspirowały nowoczesne podejście do polityki rozwojowej, koncentrujące się na zwalczaniu ubóstwa, głodu i zapewnianiu równych szans. Sen jest też ceniony za badania historyczne nad przyczynami klęsk głodu (pokazał, że często ich powodem były błędy polityczne, a nie absolutny brak żywności). Jako moralny autorytet w sprawach rozwoju Sen wnosi humanistyczny wymiar do ekonomii, przypominając, że celem wzrostu gospodarczego jest poprawa ludzkiego życia.

Daniel Kahneman

Izraelsko-amerykański psycholog, który otrzymał Nagrodę Nobla w ekonomii w 2002 roku za pionierskie badania nad podejmowaniem decyzji. Kahneman (we współpracy z Amosem Tverskym) wykazał, że ludzie często nie zachowują się tak, jak przewiduje model „homo economicus” maksymalizującego użyteczność. Odkrył liczne błędy poznawcze i heurystyki (np. nadmierna pewność siebie, zakotwiczenie, awersja do straty), które sprawiają, że decyzje odbiegają od racjonalności. Stworzona przez niego teoria perspektywy opisała, jak ludzie inaczej oceniają zyski i straty – np. silniej odczuwają ból straty niż przyjemność z zysku tej samej wartości. Prace Kahnemana dały początek finansom behawioralnym i wpłynęły na wiele dziedzin, od ekonomii po marketing i politykę publiczną, pokazując potrzebę bardziej realistycznego modelu ludzkich decyzji.

Esther Duflo

Francuska ekonomistka, która w 2019 roku otrzymała Nagrodę Nobla (razem z Abhijitem Banerjee i Michaelem Kremerem) za zastosowanie metod eksperymentalnych w badaniu ubóstwa. Duflo jest prekursorką podejścia, by testować skuteczność różnych programów pomocowych i rozwojowych za pomocą randomizowanych eksperymentów terenowych, podobnie jak testuje się leki w medycynie. Wraz ze współpracownikami przeprowadziła dziesiątki badań w krajach rozwijających się (np. sprawdzając, jak poprawić wyniki nauczania w szkołach w Indiach czy podnieść wyszczepialność dzieci). Ich prace dostarczyły cennych wskazówek, które strategie walki z ubóstwem działają, a które nie przynoszą efektów. Podejście Duflo odmłodziło ekonomię rozwoju i pokazało, że nawet na wielkie problemy gospodarcze można patrzeć przez pryzmat rygorystycznych badań na małą skalę. Dziś Esther Duflo jest autorytetem w dziedzinie polityki rozwojowej i inspiracją dla kobiet w środowisku ekonomicznym.

Słynni polscy ekonomiści

Choć światowe centrum rozwoju ekonomii przez wieki znajdowało się głównie w krajach zachodnich, także polscy myśliciele wnieśli istotny wkład w tę dziedzinę. Od renesansowych teorii monetarnych Mikołaja Kopernika, przez dokonania wybitnych ekonomistów XX wieku jak Michał Kalecki, po współczesne przemiany gospodarcze z udziałem Leszka Balcerowicza – idee ukształtowane nad Wisłą zapisały się w historii myśli ekonomicznej.

Mikołaj Kopernik

Słynny polski astronom był także prekursorem myśli ekonomicznej w epoce renesansu. W traktacie Monetae cudendae ratio („Rozprawa o biciu monety”, ok. 1526) Kopernik opisał mechanizm psucia pieniądza przez władców i sformułował prawo mówiące, że „gorszy pieniądz wypiera lepszy” z obiegu. Ta obserwacja, zwana dziś prawem Kopernika–Greshama (choć analogiczne słowa padły później z ust angielskiego bankiera Thomasa Greshama), była ważna dla rozwoju teorii monetarnych. Kopernik postulował także uporządkowanie systemu monetarnego poprzez wycofanie zdewaluowanych monet i wprowadzenie nowych o pełnej zawartości kruszcu. Jego refleksje ekonomiczne pokazały, że problemy inflacji i polityki pieniężnej dostrzegano już w XVI wieku.

Michał Kalecki

Polski ekonomista działający w XX wieku, którego dorobek stawiany jest na równi z osiągnięciami samego Keynesa. Kalecki niezależnie od Keynesa sformułował teorię cykli koniunkturalnych opartą na analizie popytu i inwestycji. Już w latach 30. wskazywał, że gospodarka rynkowa może utknąć w stanie trwałego niedouczycia mocy produkcyjnych, jeśli brakuje impulsu ze strony państwa. W eseju Polityczne aspekty pełnego zatrudnienia przewidział opór świata biznesu przed polityką rządową dążącą do pełnego zatrudnienia (uważał, że kapitaliści obawiają się utraty kontroli nad gospodarką i wzrostu siły przetargowej pracowników). Kalecki był też autorem teorii podziału dochodu między zyski a płace oraz jednego z pierwszych modeli wyjaśniających zjawisko cyklicznych boomów i recesji. Choć za życia nie doczekał się Nagrody Nobla (ta została ustanowiona dopiero w 1969 roku, a wielu uważa, że Kalecki byłby jej pewnym laureatem), jest uważany za jednego z najwybitniejszych ekonomistów XX wieku – cytowanego i podziwianego do dziś.

Oskar Lange

Polski ekonomista i polityk, który wsławił się próbą pogodzenia socjalizmu z mechanizmem rynkowym. Lange uczestniczył w latach 30. w słynnym „sporze o kalkulację” między socjalistami a austriackimi liberałami (Misesem i Hayekiem). W odpowiedzi na argument o niemożliwości racjonalnej alokacji zasobów bez rynku Lange zaproponował model gospodarki socjalistycznej, w którym centralny planista ustalałby ceny metodą prób i błędów, naśladując działanie rynku. Twierdził, że jeśli państwowe biuro planowania będzie korygować ceny dóbr w górę lub w dół w zależności od niedoborów lub nadwyżek, to z czasem osiągnie stan równowagi jak w gospodarce rynkowej – tyle że bez prywatnej własności. Model ten, znany jako model Langego, pozostał ciekawym eksperymentem myślowym, choć w praktyce realny socjalizm poszedł inną drogą. Po II wojnie światowej Lange był profesorem Uniwersytetu Chicagowskiego, a następnie wrócił do Polski, gdzie pełnił funkcje dyplomatyczne. Jego nazwisko nosi obecnie jedna z głównych polskich uczelni ekonomicznych (Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach).

Leonid Hurwicz

Urodzony w Moskwie w polsko-żydowskiej rodzinie, kształcił się w Warszawie i uciekał przed wojną na Zachód – Leonid Hurwicz ostatecznie został wybitnym amerykańskim ekonomistą teoretycznym, ale nie zapomniał o swoich polskich korzeniach. W 2007 roku Hurwicz otrzymał Nagrodę Nobla z ekonomii (razem z Erichem Maskinem i Rogerem Myersonem) za stworzenie podstaw teorii projektowania mechanizmów – dziedziny badającej, jak stworzyć reguły gry (np. aukcji, przetargów czy systemów wyborczych), by osiągać pożądane cele społeczne, nawet gdy uczestnicy mają własne interesy. Idee Hurwicza dotyczące mechanizmów zachęcających do ujawniania prawdziwych preferencji i informacji były przełomowe dla współczesnej mikroekonomii (tzw. mechanizm zgodny z bodźcami). Co ciekawe, Hurwicz jest jak dotąd jedynym laureatem ekonomicznego Nobla urodzonym na terenach dzisiejszej Polski.

Leszek Balcerowicz

Współczesny polski ekonomista i polityk, znany przede wszystkim jako architekt polskich reform gospodarczych po upadku komunizmu. Balcerowicz był ministrem finansów w latach 1989–1991 i to pod jego kierownictwem wprowadzono tzw. „plan Balcerowicza” – pakiet radykalnych reform stabilizacyjnych i rynkowych mających na celu przekształcenie polskiej gospodarki centralnie planowanej w gospodarkę rynkową. Reformy te obejmowały m.in. uwolnienie cen, ograniczenie inflacji poprzez restrykcyjną politykę pieniężną, prywatyzację państwowych przedsiębiorstw oraz otwarcie kraju na handel zagraniczny. Choć „terapia szokowa” Balcerowicza była początkowo bolesna (wysokie bezrobocie, spadek poziomu życia części społeczeństwa), to stworzyła podwaliny pod późniejszy szybki wzrost gospodarczy Polski. Leszek Balcerowicz został dwukrotnie wybrany na prezesa Narodowego Banku Polskiego i pozostaje ważnym głosem w dyskusjach o finansach publicznych, inflacji i polityce gospodarczej współczesnej Polski.

Władysław Grabski

Polski polityk i ekonomista okresu międzywojennego, dwukrotny premier i minister skarbu w latach 1923–1925. Grabski zasłynął jako autor reformy walutowej, dzięki której Polska wyszła z powojennej hiperinflacji. W 1924 roku przeprowadził denominację marki polskiej i wprowadził nową walutę – złotego polskiego, zakładając jednocześnie niezależny Bank Polski. Reformy Grabskiego ustabilizowały ceny i uporządkowały finanse publiczne II Rzeczypospolitej, choć okupione były zaciskaniem pasa i niezadowoleniem części społeczeństwa. Władysław Grabski przyczynił się jednak do zbudowania podstaw zdrowej gospodarki w Polsce w okresie międzywojennym i jest pamiętany jako wybitny reformator, którego działania w dziedzinie monetarnej porównuje się niekiedy do późniejszego planu Balcerowicza.

Ekonomia wobec nowych wyzwań

Historia myśli ekonomicznej trwa nadal. Choć ekonomiści bywają krytykowani (np. za nieprzewidzenie kryzysu finansowego 2008 roku), ich praca dostarcza narzędzi do zrozumienia i zarządzania złożoną rzeczywistością gospodarczą. Współcześni badacze mierzą się z problemami, których dawni ekonomiści nie znali. Rosnąca nierówność dochodów, starzenie się społeczeństw, globalne ocieplenie czy szybki postęp technologiczny (automatyzacja, sztuczna inteligencja) rodzą pytania o przyszłość gospodarki. Czerpiąc z dorobku takich myślicieli jak wymienieni wcześniej Smith, Keynes czy Friedman, współcześni ekonomiści próbują opracować nowe teorie i polityki, które pozwolą sprostać tym wyzwaniom. Pojawiają się też nowe idee – np. ekonomia współdzielenia, ekonomia klimatyczna (np. modelowanie kosztów zmian klimatu według Williama Nordhausa) czy analiza big data w ekonomii, a także ekonomia cyfrowa mierząca się z potęgą globalnych korporacji technologicznych – ekonomiści debatują, jak regulować tych cyfrowych monopolistów i chronić prywatność danych, poszerzające nasze rozumienie procesów gospodarczych. Nie ma wątpliwości, że nazwiska kolejnych wybitnych ekonomistów dołączą do panteonu klasyków. Znajomość ich idei pomaga lepiej zrozumieć otaczający nas świat i świadomiej uczestniczyć w dyskusjach o przyszłości gospodarki. Warto też zauważyć, że zmienia się samo środowisko ekonomistów – jest w nim coraz więcej kobiet i przedstawicieli różnych części świata, co sprzyja powstawaniu nowych, świeżych perspektyw w nauce o gospodarce. Niezależnie od kierunku tych poszukiwań, jedno jest pewne – ekonomia nadal będzie odgrywać fundamentalną rolę w zrozumieniu i kształtowaniu przyszłości globalnej gospodarki.